گزارشي از جايگاه و وضعيت ساخت مجموعه هاي مناسبتي در سيما ؛

 
سفره افطاري که تلويزيون پهن مي کند



* سيد حبيب قاآني


با نزديک شدن ماه مبارک رمضان آنچه به عنوان يکي از همراهان هميشگي اين ماه در سيما توجه مخاطبان را به خود جلب مي کند

سريالهاي ويژه براي اين ايام است. اتفاقي که از اواخر دهه هفتاد به شکلي نه چندان جدي آغاز و تا به امروز- البته با رقابتي جدي و شديدتر- در بين شبکه هاي تلويزيوني ادامه يافت.
اين روند به شکلي پيش رفت که بسياري ساخت سريال در اين ماه را با ايام تعطيلات نوروزي مقايسه مي کردند، زيرا در آن تنوع موضوعي بسياري از داستانهاي طنز تا ماورايي ديده مي شد اگرچه از سوي ديگر همين مسأله سبب چالش منتقدان به مجموعه هاي اين ايام بود که نشان از نبود تعريف و سياست خاص براي ساخت سريال در اين ايام شده بود.
در اينکه از چه رمضاني مديران شبکه هاي سيما در انديشه ساخت برنامه هاي مناسبتي افتادند، مي توان تاريخچه اي به طول و درازي سه دهه اخير رديف کرد و از نقطه شروع هاي مختلفي حرف به ميان آورد، اما به طور تقريبي مي توان براي شکل گيري جدي توجه به مناسبتي به نام ماه رمضان از نقاط آغاز سخن به ميان آورد، با اين تأکيد که مي توان کمي به قبل تر هم برگشت.
به طور تقريبي مي توان گفت مجموعه «نيمه پنهان ماه» محصول شبکه اول سيما در سال 1377 نقطه شروع جدي سريالهاي ماه




رمضاني بود، اما رقابت اصلي شبکه هاي ماه رمضاني از سال 1380 شروع شد؛ زماني که دو مجموعه طنز موفق و پربيننده «گمگشته» به کارگرداني رامبد جوان، محصول شبکه سه سيما و «يادداشتهاي کودکي» به کارگرداني پريسا بخت آور توجه مديران تلويزيون را به طور جدي معطوف به مناسبت مهم ماه رمضان کرد. در سال 1381 شبکه هاي تلويزيوني رقابت تنگاتنگي را با يکديگر شروع کردند. «نسيم رؤيا» به کارگرداني کاظم بلوچي، «نوعروس» به کارگرداني بيژن ميرباقري، «همراز» به کارگرداني سامان مقدم و «پشت کنکوريها» به کارگرداني پريسا بخت آور و تهيه کنندگي اصغر فرهادي سريالهايي بودند که به ترتيب از شبکه هاي يک، دو، سه و استاني پخش شد. در سال 1382 رقابت بين شبکه ها شدت بيشتري گرفت. در اين سال سريالهايي که به نمايش درآمدند عبارت بودند از؛ «يکي مثل من» به کارگرداني محسن شاه محمدي، «رؤياي ناتمام» به کارگرداني جواد اردکاني از شبکه دو، «فقط به خاطر تو» به کارگرداني اکبر منصورفلاح و قاسم جعفري از شبکه سه.
اما در سال 1383 مديران ديگر عادت کرده بودند بخش عمده اي از انرژي و هم و غم خود را صرف سريالهاي ماه رمضان بکنند. رقابت در اين سال به ترتيب شبکه ها عبارت است از؛ «اگه بابام زنده بود» به کارگرداني همايون اسعديان، «کمکم کن» به کارگرداني قاسم جعفري، «خانه به دوش» به کارگرداني رضا عطاران، «رسم عاشق کشي» به کارگرداني سعيد سلطاني که طبق آمار بيشترين درصد مخاطب متعلق به شبکه سه و کمترين درصد متعلق به شبکه يک بود.





اين رقابت در سالهاي بعدي با سريالهايي همچون «مرده متحرک»، «او يک فرشته بود»، «متهم گريخت»، «براي آخرين بار»، «صاحبدلان»، «آخرين گناه»، «زيرزمين»، «بوي خوش زندگي»، «اغما»، «ميوه ممنوعه» و «يک وجب خاک» و... همچنان ادامه داشت، اما مشکل اوليه اين جريان يعني نبود سياست خاص براي ساخت مجموعه هاي مناسبتي براي اين ايام پابرجا بود، به طوري که همين خلاء باعث شد سريال «بزنگاه» به کارگرداني رضا عطاران به چالش جدي از لحاظ موضوعي در اين ايام تبديل شود.
* رويکرد معنوي بايد بيشتر و پررنگ تر شود
يک عضو کميسيون فرهنگي مجلس در خصوص ساخت سريالهاي مناسبتي در ايام ماه مبارک رمضان مي گويد: در توليد آثار تلويزيوني در ماه رمضان تأکيد با رويکرد معنوي بايد بيشتر و پررنگ تر از ديگر ايام سال باشد.
محمدرضا ميرتاج الديني با اشاره به افت کيفيت سريالها در سالهاي اخير سرعت در توليد و عدم بهره گيري مناسب از انديشمندان حوزه و دانشگاه را به عنوان پشتوانه هاي مذهبي، از دلايل ضعف سريالهاي ماه رمضان خواند.
وي تصريح مي کند: از صداوسيما انتظار مي رود رو به جلو حرکت کند و در غير اين صورت مسؤولان اين سازمان بايد پاسخگو باشند.
نماينده مردم تبريز در مجلس شوراي اسلامي، با اشاره به اينکه پخش سريالهاي طنز تناسبي با ماه رمضان ندارد، اذعان مي دارد: سريالهاي مناسب ماه رمضان، سريالهايي با درونمايه مذهبي و معنوي است که مي تواند از آثاري در قالب تاريخي نيز بهره گرفته شود.
* توليدات صداوسيما نمي تواند ذائقه تمام مخاطبان را مرتفع سازد
يکي ديگر از اعضاي کميسيون فرهنگي مجلس شوراي اسلامي نيز در همين باره به خبرنگار ما مي گويد: نمي توان انتظار داشت توليدات صداوسيما بتواند پاسخگوي ذائقه تمام مخاطبان باشد، زيرا مقوله فرهنگ مسأله وسيعي است.
سيد علي حسيني مي افزايد: سريالهايي که در ماه مبارک رمضان پخش مي شود آثار تربيتي فراواني دارد، ضمن آنکه نمي توان منکر آثار مخرب برخي از مجموعه ها هم شد.
وي دغدغه مردم در خصوص پخش سريالهاي ماه مبارک رمضان و نمايش برخي ناهنجاريها را درست و بجا ارزيابي مي کند و مي افزايد: سال گذشته در جلسه مشترک با رئيس سازمان صداوسيما اين مسايل طرح و بررسي شد و مهندس ضرغامي بر پايان مثبت و عبرت آموز مجموعه ها در اين ايام تأکيد داشت.
حسيني در ادامه مي افزايد: اميدواريم هنرمندان با استفاده از هنر نکات تربيتي متناسب با ارزشهاي ديني و اخلاقي را در جامعه ترويج کنند، زيرا رسالت هنر آموزش مردم به روش غيرمستقيم است.
* مجموعه هاي تلويزيوني ماه رمضان بايد هدفمند ساخته شود
از ديگر مسايل توليد سريال در اين ايام حجم گسترده آثار است، به نحوي که مخاطب با پايان يافتن زمان افطار تا پاسي از شب در مقابل تلويزيون قرار مي گيرد تا شاهد مجموعه هاي مختلف آن باشد.
روح ا... حسيني، کارگردان «جستجو در مه» و تله فيلم «سايه روشن» در همين باره مي گويد: سريالهاي ماه رمضان در صورتي تأثيرگذار خواهند بود که ضمن هدفمند ساخته شدن، با کاهش تعداد آنها مخاطب را از سردرگمي نجات دهيم.
اين کارگردان درباره دلايل ساخت فيلم و سريالهاي تلويزيوني مختلف در اين ايام اظهار مي دارد: با افزايش تعداد شبکه هاي تلويزيوني تأمين برنامه هاي آن در زمانهاي مختلف نيز اجتناب ناپذير است و بايد آنتن را پر کرد.
حسيني در پاسخ به اين پرسش که هدف کلي از ساخت مجموعه هاي مناسبتي چيست، آيا وجود اين همه سريال ضرورت دارد و اين حجم وسيع از پيامهاي مفهومي توانايي انتقال به مخاطب را دارد؟، خاطرنشان مي کند: واقعيت اين است که ساخت اين همه سريال در ماه رمضان ضرورت ندارد، هنوز يک سريال تمام نشده، بعدي آغاز مي شود، در حالي که در اين ماه، مردم بايد بيشتر به خودسازي بپردازند، اما زمان بسيار زيادي را صرف تلويزيون مي کنند.
وي تأکيد مي کند: کمتر شدن اين تعداد از سريالها بي گمان نتايج بهتري خواهد داشت، ضمن اينکه القاي اين همه پيام به مخاطب در قالب سريال آن هم در ماهي که خود مردم ظرفيت لازم براي جذب چنين پيامهايي را دارند ضروري به نظر نمي رسد.
* برنامه بلندمدت نداريم
عضو کميسيون فرهنگي مجلس شوراي اسلامي، ضعف سريالهاي ماه رمضان را، ناشي از نداشتن برنامه بلندمدت براي توليد دانست.
ستار هدايت خواه، سريالهاي ماه رمضان را بستري مناسب براي توليد آثاري با رويکرد معنوي مي خواند و مي افزايد: اين سريالها که از سالهاي قبل چهره خوبي در ذهن مخاطبانش ايجاد کرده است، نبايد با افت کيفي، بينندگان خود را از دست بدهد.
وي خاطرنشان مي کند: توليد با عجله، از آفتهاي ساخت اين سريالهاست و بي گمان هرچه فرصت کوتاهتري براي توليد در نظر گرفته شود، باعث کم شدن کيفيت اين آثار خواهد شد.
نماينده بويراحمد و دنا در مجلس شوراي اسلامي، با اشاره به شور و نشاط فراوان مسلمانان در کشورهاي عربي در ماه رمضان، اين رويه را دليل ساخت سريالهاي طنز در اين ماه در صداوسيما عنوان کرده و مي گويد: بي گمان مؤمن روزه دار به نشاط نياز دارد، اما اين شور و نشاط بايد با معنويت و احساس آرامش روح توأم باشد.
وي مي افزايد: همان گونه که دو نوع غم داريم، يکي ناشي از ناکامي هاي دنيوي و ديگري غمي سبز، ناشي از هجران معنوي از حضرت دوست، شادي نيز مي تواند دو گونه داشته باشد.
هدايت خواه به سازندگان سريالهاي ماه رمضان پيشنهاد مي کند؛ آثاري با مضامين دور شدن از گرايشهاي مادي و نزديکي به جنبه هاي معنوي زندگي بسازند.
وي مي افزايد: توليد آثار بي کيفيت، خاطره کارهاي ارزشمند قبل را نيز از ذهن مخاطب پاک مي کند.
مخبر کميسيون فرهنگي مجلس، يکي از کاستي هاي کنوني در صداوسيما را کمبود هنرمند متعهد مي داند و مي گويد: سرمايه هاي انساني فعلي با سطح مورد انتظار از نظام جمهوري اسلامي تطبيق ندارد و مسؤولان فرهنگي بايد پاسخگوي 30 سال عملکرد خود در اين حوزه باشند.