يلدا؛بلندترين شب مهرباني
امشب و براساس آيين ها و سنتهاي ايرانيان شب يلدا يا «شب چله» است شبي كه درازترين شب سال محسوب مي شود و فرداي آن با دميدن خورشيد، روزها بلندتر شده و تابش نور ايزدي افزوني مييابد. يلدا شب آخر پاييز و اول زمستان و شب زايش خورشيد است كه قريب 14 ساعت طول ميكشد.
اين شب براي ايرانيان آييني خانوادگي است و اين گردهمايي به خويشاوندان و دوستان نزديك محدود ميشود. در كتابها و سندهاي تاريخي به برگزاري مراسم شب يلدا اشارهاي نشده است. ابوريحان بيروني از جشن روز اول دي،كه آن را خرم روز مينامد در دستگاه حكومتي و پادشاهي ياد ميكند و نامي از شب يلدا به ميان نميآورد، كه ميتوان اين موضوع را به دليل خانوادگي و همگاني و غير رسمي بودن آن دانست.
يكي از آيينهاي شب يلدا يا شب چله خوردن آجيل مخصوص، هندوانه، انار و شيريني و ميوههاي گوناگون است كه همه جنبه نمادين دارند و نشانه بركت، تندرستي، فراواني و شادكامي هستند. در اين شب تفأل به حافظ نيز مرسوم است كه در برخي از نقاط كشور شاهنامهخواني در اين شب نيز رواج دارد.
اگرچه اين شب آييني نيز در گذر زمان و صنعتي شدن ديگر آن حال و هواي قديمي خود را از دست داده بطوريكه هر چه مي گذرد تجملات شب يلدا بيشتر مي شود. به خصوص در شهرستانها خانواده هاي مرفه كه تازه عروس دارند، دغدغه هايي به مراتب بيشتر از بقيه دارند، چون در اين شب رسم است كه هديه هاي فراواني از سوي خانواده داماد به خانواده عروس داده شود و اگر كمي دقت كني در گوشه گوشه شهر ميوه فروشيهاي زيادي را مي بيني كه ميوه هاي درشت و واكس زده را داخل سبدهايي تزييني چيده اند و چنان زيبا تزئين كرده اند كه تو حتي دلت نمي آيد تزئين آن را به هم بزني. انار و هندوانه جزو لاينفك اين سبدهاست و موز و آناناس و سيب و پرتقال و كيوي و خيار و خرمالو هم با آن رنگهاي قشنگ، زيبايي سبدهاي هديه را بيشتر مي كند.
البته بازار سكه و طلا هم اين روزها خيلي داغ است، چراكه هديه هاي شب يلدا به ميوه و شيريني و گل ختم نمي شود و بايد در كنارش هديه اي ارزشمند هم وجود داشته باشد.
كه البته اينها هم براي همانهاست كه هيچ دغدغه اي در ذهنشان نيست، مگر هرچه بزرگتر بودن سبد گل كه مي خواهند چشم خانواده عروس را در بياورند! هديه دادن قشنگ است. خوب است، اما اي كاش اين همه با تجملات و چشم و همچشمي عجين نمي شد تا حداقل شب يلدا به عده اي خوش بگذرد...
به اعتقاد يك جامعه شناس واقعیتهای زندگی امروز ما متفاوت از شبهای یلدا در سالهای دور است. شبهایی که پدران و مادران ما برای زنده نگه داشتن آیین ها و رسوم ملی به دور از هر دغدغه و نگرانی دور هم جمع می شدند و از همه جا سخن می گفتند ولی امروز شرایط اقتصادی حاکم بر کشور به گونه ای است که پاسداشت این آیین ها برای برخی رفع تکلیف است اما برخی همچنان بر طبل شادی می کوبند.
این جامعه شناس بر این عقیده است که در گذشته های دور آیینهایی در شب یلدا برگزار می شد که یکی از آنها جشن شبانه و بیداری تا بامداد و تماشای طلوع خورشید زمستانی بود. جشنی که از لازمه های آن حضور کهنسالان و بزرگان خانواده به عنوان نماد کهنسالی خورشید در پایان پاییز بوده است و همچنین خوراکیهای فراوان برای بیداری دراز مدت که همچون انار و هندوانه و سنجد به رنگ سرخ خورشید باشند.
مسعود مهدیزاده با اشاره به شرایط اقتصادی که بر کشور حاکم است معتقد است اگر امروز پدری مجبور است انار و هندوانه شب یلدا را بخرد تنها به این دلیل است که شرمنده بچه هایش نشود.
این حال گزارشها از سطح کشور نشان می دهد که شب یلدای امسال تحت الشعاع گرانى خوراکیها قرار گرفته است. به طوری که قیمت هر کیلو هندوانه در این ایام به مرز 500 تومان رسیده است که نسبت به قبل 20 تا 30 درصد افزایش داشته است.
يك متخصص تغذيه نيزدرباره تغذيه در اين شب گفت: مصرف ميوه در حفظ سلامت انسان بسيار تاثيرگذار است كه هندوانه نيز به دليل برخورداري از فيبر زياد و همچنين ماده رنگي موجود در آن از اين قاعده مستثني نيست. اما معمولا در شب يلدا از آنجا كه فصل پرورش هندوانه گذشته است، هندوانههاي موجود در بازار در اين شب از كيفيت مطلوبي برخوردار نيستند. در مجموع مصرف هر ميوه در فصل مربوط به خود مفيد است و ميوه نوبرانه خواص تغذيهاي ميوه رسيده را ندارد. به اين ترتيب ويتامينها و خواص تغذيهاي ميوهاي كه از فصل آن گذشته كاهش مييابد.
دكتر بزرگمهر در رابطه با خواص تغذيهاي انار به خبرنگار ايسنا گفت: انار از جمله ميوههايي است كه از ويتامين و مواد معدني سرشار برخوردار بوده و براي سلامت انسان بسيار مفيد است. در صورت استفاده از آب به مقدار كافي، انار ميتواند در پيشگيري از يبوست بسيار موثر باشد. همچنين انار ارزش سيري بالايي دارد و ميتواند از پرخوري در افراد جلوگيري كند.
اين متخصص تغذيه در رابطه با انواع آجيلهاي مصرفي در شب يلدا گفت: انواع مغزها در گروه گوشت و حبوبات قرار ميگيرند. مصرف انواع مغزها و چربي موجود در آنها بسيار مفيد است. از طرف ديگر مصرف آجيل در افراد در معرض افزايش وزن، باعث چاقي ميشود. همچنين مصرف آجيل نمكدار به ويژه به مقدار زياد توصيه نميشود. انواع مغزها نميتوانند جايگزين غذاي اصلي شوند. اين در حالي است كه مصرف مغزها قبل از وعدههاي اصلي غذايي اشتهاي فرد را ميگيرد.
دكتر حسين آقاجاني استاد مردم شناسي به خبرنگار ما مي گويد: براي اينكه جامعه به يك تعادل و نظم برسد، نياز به اعياد ملي و مذهبي دارد و هر دو اين اعياد كاركردهاي پنهان و آشكار دارند.
وي مي افزايد: شب يلدا كاركرد پنهاني دارد و مي تواند همبستگي را در بين مردم به وجود آورد. مردم از چند شب قبل از يلدا افكارشان مشغول به تدارك اين شب است كه اگر فرزند و نوه اي داشته باشند، حتماً در آن شب مهمانشان خواهند بود.
وي مي افزايد: دو شب در سال وجود دارد كه يك شب كوتاه ترين شب سال است و آن آخر خرداد است و يك شب بلندترين شب سال و آن آخر آذر است و شب يلدا بلندترين شب سال است كه مردم در كنار يكديگر جمع مي شوند و هندوانه و تنقلات مي خورند.
دكتر آقاجاني مي گويد: از قديم كاشت، داشت و برداشت هندوانه جنبه تقدس داشت و حتي نگهداري هندوانه براي شب يلدا مقدس بوده است و گاهي در برخي از جاهاي ايران جنبه نذر هم داشت.
اين استاد دانشگاه مي افزايد: اين شب به ما آموزش مي دهد كه زندگي داراي حركت و پويايي است، مثلاً در چهار هزار سال قبل ايرانيان در اين شب تا صبح جشن و پايكوبي داشتند.
هانري كوربن، شرق شناس معروف در كتاب آداب و سنن ايرانيان از شب يلدا به عنوان يك شب باشكوه ايراني نام مي برد و همه كساني كه درباره ايران نوشته اند نيز درباره اين شب همين نظر را داشته اند و شاعران زيادي در اين باره شعر گفته اند.وي مي گويد: شب در فرهنگ ما سمبل تاريكي است، اما اين شب، شبي است كه اگر خورشيد نيست گرماي خورشيد در خانواده ها جريان داشته است.
دكتر آقاجاني يادآور مي شود: در جامعه امروز مردم كمتر فرصت دارند كنار هم باشند و شايد اين شب بهانه اي براي كنار هم بودن باشد، البته اگر تلويزيون بگذارد كه مردم بتوانند در كنار يكديگر يك شام دسته جمعي بخورند. حتي در گذشته در اين شب پدربزرگها و مادربزرگها به نوه خود هديه مي دادند.